Nghệ thuật trữ tình ngoại đề qua 5 nhân vật trong tác phẩm của Victor Hugo

Văn học lãng mạng Tây Âu của những năm đầu thế kỉ XIX đã phát triển mạnh mẽ,  nhiều đứa con tinh thần được sản sinh ra và mang một tầm vóc, một giá trị lớn cho nhân loại. Chúng là kết quả của sự kết hợp hài hòa giữa nội dung và nghệ thuật. Nghiêng về nghệ thuật thì chủ nghĩa lãng mạn có nhiều đặc điểm nổi bật, trong đó có sự hiện diện của yếu tố trữ tình ngoại đề.

Trữ tình ngoại đề là gì?

Trữ tình ngoại đề là một thuật ngữ trong văn học. Chúng ta có thể hiểu trữ tình ngoại đề là những yếu tố ngoài cốt truyện của tác phẩm tự sự, để bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ  của tác giả đối với nhân vât hay sự kiện hoặc về những điều khác trong tác phẩm. Nó không làm rõ nội dung cốt truyện mà nó có tác dụng tô đậm ý nghĩa, tư tưởng tác phẩm, nhân vật, thể hiện chủ đề.

HÌnh ảnh tác phẩm những người khốn khổ
Tác phẩm Những người khốn khổ- Victor Hugo

Trong tác phẩm Những người khốn khổ, phần trữ tình ngoại đề được trải dài đan xen với cốt truyện. Từ đó thể hiện rõ những ý nghĩ, xúc cảm, tâm trạng riêng của tác giả trước nhân vật và hoàn cảnh và cuộc sống của họ. Victor Hugo đã có những câu, đoạn trữ tình ngoại đề dành cho những nhân vật của mình. Đó không chỉ thể hiện tư tưởng của tác giả mà còn là sự bày tỏ lòng thương sâu sắc của tác giả đối với những con người bị xã hội chà đạp cùng lòng tin vào tâm hồn cao thượng của họ.

Trữ tình ngoại đề ở nhân vật Jean Valjean

hình ảnh Jean Valjean trong Những người khốn khổ
Jean Valjean- người tù khổ sai có tấm lòng cao cả. Nguồn ảnh: Internet

 Jean Valjean bị xã hội tư sản bóp nghẹt, lùng bắt cho đến chết nhưng đến cuối cùng Jean Valjean vẫn sống một cuộc sống hy sinh cao quý vì những kẻ bị xã hội ruồng bỏ, những kẻ vây vào cảnh cận kề cái chết.

Jean Valjean ở tù 19 năm cho việc ăn cắp mẫu bánh mì vì đói. Lúc vào tù, Jean Valjean run sợ, khóc lóc; đến khi ra tù, ông thành một người thản nhiên, trơ như đá. Jean Valjean cảm thấy căm phẫn vì xã hội đã làm hại mình, rồi Jean lên án cả trời vì trời đã sinh ra cái xã hội ấy. Bản chất của Jean valjean không phải là xấu, khi mới vào tù Jean Valjean vẫn còn là con người tốt, nhưng sao giờ Jean lại có những thái độ ấy?

 Victor Hugo có đoạn trữ tình bày tỏ sự băn khoăn về nhân vật Jean Valjean, thể hiện nỗi niềm sâu sắc trong lòng mình dành cho nhân vật mình:

“ Đến đây khó mà không suy nghĩ một lúc. Bản chất con người có thể thay đổi tất và hẳn như vậy chăng? Con người Chúa sinh ra lương thiện thì xã hội lại có thể làm cho độc ác chăng? Có thể nào tâm hồn lại bị số phận uốn nắn lại từ đầu chí cuối và trở nên xấu xa, khi gặp số phận xấu xa…?”. Tác giả băn khoăn liệu bản chất con người có thể dễ dàng thay đổi, liệu xã hội có làm cho lương thiện trở nên độc ác, và liệu một người tốt có hóa thành xấu không khi bị số phận xấu xa của họ uốn nắn?

Ắt hẳn người đọc cũng sẽ có những trăn trở như thế! Nhưng đấy chỉ mới là sự ngờ vực ban đầu mà tác giả suy nghĩ về Jean Valjean.

 Jean Valjean đã giúp đỡ nhiều người. Trong đó có Fauchelevent,  Fantine, Jean còn cứu vớt cả một cuộc đời cùng cực của đứa trẻ mất mẹ- Cosette. Và ở chi tiết Jean Valjean có cơ hội để lấy mạng cảnh sát Javert nhưng Jean không làm thế thì Victor Hugo đã có đoạn bày tỏ những cảm xúc của mình dành cho Jean Valjean rằng:

“Một kẻ ác có lòng thiện, một tên tù khổ sai biết thương người, hiền từ, phúc đức, đại lượng, lấy ơn trả oán, lấy lòng tha thứ đáp lại lòng căm thù, ưa thương người chứ chứ không ưa báo oán, thà hy sinh thân mình chứ không màng hại kẻ địch, cứu kẻ đã hại mình; kẻ ấy quỳ gối trên đạo đức cao cả, kẻ ấy thiên thần hơn là gần loài người”.

Với đoạn trữ tình ngoại đề này, ta thấy tác giả đã thể hiện sự ngưỡng mộ dành cho Jean Valjean và nhằm cho người đọc thấy rõ tuy Jean Valjean là một người tù khổ sai nhưng đó là một người tù khổ sai có tấm lòng cao cả và lương thiện.

Trữ tình ngoại đề ở nhân vật Fantine

hình ảnh fantine trong Những người khốn khổ
Fantine- bông hoa mọc lên từ quần chúng. Nguồn ảnh: Intenet

Fantine – “bông hoa mọc lên từ quần chúng”.

Fantine là cái tên của một thiếu phụ bị xã hội tư bản tàn bạo chà đạp. Ở trong bóng tối của dày đặc nơi đáy sâu xã hội thì Fantine là một con người không tên tuổi, không ai biết, không ai thấy chị có cha mẹ. Và chị đã hứng lấy cái tên Fantine từ người đời đã quăng cho chị. Bên cạnh chi tiết ấy Victor Hugo đã bộc lộ cảm xúc của mình với người đọc bằng một câu trữ tình ngoại đề:

“Ấy, một sinh mệnh con người đã bước vào đường đời như thế đấy!”.

Với ai thì có đủ yêu thương, sự che chở hay bảo bọc từ gia đình, còn Fantine, một  người phụ nữ môt thân một mình bước vào đời chỉ với một cái tên, đơn giản như thế.

 Một bông hoa như Fantine đã đặt trọn niềm tin vào  người mình yêu, thế nhưng Fantine  đã bị người yêu ruồng bỏ, cha của đứa bé bỏ đi, để lại chị tự mình sinh con và nuôi con trong cảnh nghèo nàn và túng quẩn. Đến đây tác giả lại than thở với người đọc rằng:

“ Than ôi! Những đổ vỡ như thế có bao giờ được hàn gắn!”.

Rồi khi đến đoạn Fantine ra đi, khóc nức nở sau khi  gửi con mình cho quán ông bà Thénardier, Victor Hugo lại ôn tồn bộc lộ sự đồng cảm:

“ Người ta bình tĩnh xếp đặt những chuyến ra đi như thế, nhưng bên trong người ta nát ruột, nát gan” [Tập 1, tr260]. Dường như Hugo thấu hiểu được tấm lòng của một người mẹ dành cho con mình là như thế nào, nhất là trong những phút chia lìa như thế, ai mà cầm lòng cho được.

Fantine xin đi làm mướn, dệt vải, bán tóc, bán răng và bán nốt những gì có thể bán ở một người phụ nữ để gửi tiền cho người ta nuôi con gái mình-Cosette.

Với những nỗi khổ ấy ở Fantine, Hugo đã không kiềm được cảm xúc mình, ông đặt câu hỏi và trả lời để được bày tỏ cảm xúc:

“Chuyện của Fantine là chuyện gì vậy? Chuyện xã hội mua một người nô lệ. Mua của ai? Của cùng khổ. Của đói khát, của rét mướt, của cô đơn, của hắt hủi, của trơ trụi. Cảnh mua bán quá thương tâm: một mẫu bánh đánh đổi một linh hồn. Cùng khổ đem bán, xã hội nhận mua……Người ta bảo viêc mãi nô không còn ở Châu Âu. Nói thế là lầm. Nó vẫn tồn tại, nhưng nó chỉ làm khổ người phụ nữ. Đó là chế độ mại dâm. Nó đè nặng lên người phụ nữ tức là đè nặng lên duyên dáng, yếu hèn, sắc đẹp, tình mẹ. Đó là một điều nhục nhã lớn cho bọn đàn ông”.

Thử hỏi còn gì khổ hơn, còn gì khắt nghiệt hơn không… với một người phụ nữ? Fantine đã gánh hết mọi khổ đau ở đời, niềm vui, hạnh phúc duy nhất của chị chính là con gái yêu của chị -Cosette, có lẽ đó là điều kì diệu làm chị có thể gượng dậy, tiếp tục sống từng ngày, từng ngày vượt qua những sự hành hạ của căn bệnh lao quái ác. Fantine sáng ngời như một biểu tượng của tình mẫu tử thiêng liêng, là biểu tượng của sự sa đoạ, nhục nhằn, bị lạm dụng rồi bị ruồng bỏ – thân phận của những người phụ nữ bất hạnh xưa nay.

Tất cả những nỗi khốn khổ của một người phụ nữ đã được tác giả đồng cảm và sự đồng cảm ấy đã được thể hiện thông qua nghệ thuật trữ tình ngoại đề.

Trữ tình ngoại đề ở nhân vật Eponine

hình ảnh Eponine trong những người khốn khổ
Eponine-bông hồng trong nghèo đói. Nguồn ảnh: Internet

Eponine- “bông hồng trong nghèo đói”.

Cô gái trẻ 16 tuổi bị biến chất theo hoàn cảnh, trong cô có cả mặt xấu và mặt tốt đan xen, cô là nạn nhân của xã hội đương thời. Từ một cô gái sống trong gia đình giàu có, nay gia đình phá sản, cô phải làm theo những mưu kế xấu xa của cha mình-ông Thenardier, đi lừa gạt lòng thương của người khác để bòn rút tiền của họ.Victor Hugo có đoạn trữ tình ngoại đề bình luận về những phận người như Eponine:

“Những con người ấy sống không tên tuổi, chẳng ra đàn ông chẳng ra đàn bà, chẳng biết gì là thiện ác, vừa lớn lên đã mất hết tất cả mọi thứ trên cuộc đời, tự do không, đạo đức không, trách nhiệm cũng không. Những tâm hồn ấy mới hé nở ngày hôm qua, hôm nay đã tàn héo. Giống như những bông hoa rơi ngoài đường, bùn nhơ dậy lên be bét, cho đến khi một bánh xe lăn qua nghiến nát”.

Với chi tiết Eponine vào nhà của Marius thấy một chiếc gương, cô cất tiếng hát và múa thì Hugo bộc lộ những suy nghĩ của ông về Eponine rằng:

“ Không gì thảm bằng nhìn cô ta giỡn trong buồng…Có lẽ nếu số phận đổi khác, hay cô được hưởng một sự giáo dục khác, hẳn dáng điệu tươi vui và tự nhiên của cô sẽ có một vẻ dịu dàng, dễ thương biết bao nhiêu. Trong các loài vật, không bao giờ một con chim bồ câu có thể biến thành con diều hâu. Chỉ có loài người mới như thế mà thôi”.

Vâng, con vật thì không thể từ con vật này mà hóa thành một con vật khác, còn con người thì có thể biến đổi dần từ con người này thành con người khác theo những tác động của những hoàn cảnh khác nhau. Eponine là một ví dụ điển hình.

Phải chăng vì lòng thương người mà Victor Hugo có sự đồng cảm sâu sắc trước hoàn cảnh của Eponine? Hugo đã dành cả một đoạn trữ tình dài để giải thích, bênh vực cho nhân vật Eponine cũng như là lời thủ thỉ với người đọc:

“ Đúng là họ có vẻ trụy lạc, xấu xa, hèn hạ, ghê tởm nữa, nhưng có mấy người rơi vào bần cùng mà không mất phẩm giá? Vả lại có một điểm mà những người xấu số và những kẻ xấu xa hòa vào nhau, lẫn trộn trong một danh từ khắt nghiệt: những người khốn nạn…Lỗi tại ai? Vả lại, chẳng phải là khi sự sa sút nhất thì lòng từ thiện cần phải lớn nhất sao?”.

Qua đoạn lời trữ tình trên ta thấy rõ tác giả rất có niềm tin vào mặt tốt, vào lòng thiện trong con người Eponine.

Trữ tình ngoại đề ở nhân vật Gavroche

hình ảnh Gavroche trong những người khốn khổ
Gavroche-một đứa trẻ thơ anh dũng. Nguồn ảnh: Internet

Trong tác phẩm Victor Hugo có đoạn trữ tình ngoại đề viết:

“Thấy một người đàn ông trong cảnh khốn cùng là chưa thấy gì hết, phải thấy cảnh khốn cùng của một người đàn bà; mà chỉ thấy cảnh khốn cùng của người đàn bà cũng chưa thấy gì hết, phải thấy một đứa trẻ trong cảnh  khốn cùng”.

Vâng thật đúng là vậy, chỉ có nhìn từ trẻ con mới thấy hết nỗi khốn cùng của cuộc đời một con người nó cơ cực đến đâu. Có phải chăng vì thế mà tác giả có cái nhìn chi tiết về Gavroche – một trẻ thơ anh dũng?

Gavroche, một cậu bé mười một tuổi có cha, có mẹ mà lại mồ côi vì không ai trong họ yêu thương cậu cả. Cậu không có nhà ở, không có bánh ăn, không có lửa sưởi, không có ai yêu, nhưng cậu vui sướng vì câu tự do. Trước một cậu bé như thế, Hugo đã mượn nghệ thuật trữ tình ngoại đề để nói lên một triết lí:

“ Khi những em nhỏ đáng thương ấy trở thành người thì hầu hết bị cái cối xay của trật tự xã hội bắt gặp và nghiền nát nhừ, nhưng khi các em còn nhỏ, thì các em thoát khỏi được vì bé bỏng, chỉ một cái lỗ hổng nhỏ cũng đủ cứu được các em”.

Gavroche đã dũng cảm vượt ra chiến lũy, đi ra ngoài nhăt đạn về cho đồng đội, cậu chơi một trò ú tim với thần chết khi vừa tránh những viên đạn vừa hát, và rồi linh hồn trẻ thơ vĩ đại của cậu đã bay về trời. Và ở đoạn đứa trẻ thơ ấy ngã xuống, Hugo đã bài tỏ lòng ngợi ca dành cho đứa trẻ ấy, từ đó làm người đọc thấy rõ sự hy sinh dũng cảm của đứa trẻ thơ đáng thương:

“ Chú không phải là trẻ con; chú không phải là người lớn. Chú là một trẻ ranh thần tiên”.

Và đứa trẻ thần tiên Gavroche ấy đã hy sinh anh dũng trong một tinh thần lạc quan ngập tràn tiếng hát.

Ta thấy tư tưởng Victor Hugo luôn hướng đến những gì giúp ích cho con người nhỏ bé trong xã hội, cảm thông, chia sẻ vui buồn với họ. Ta thấy được điều đó qua những đoạn trữ tình ngoại đề. Những đoạn ấy không những làm người đọc hiểu về tác giả, có cái nhìn sâu sắc hơn về nhân vật mà đồng thời còn làm nổi bật lên nghệ thuật trữ tình ngoại đề của chủ nghĩa văn học lãng mạng Tây Âu thế kỉ XIX.

Lê Ngọc Nhàn

  • Phần mô tả
  • Chủ đề:  Văn học, Văn học Châu Âu, Nghệ thuật trong Văn học lãng mạng Tây Âu thế kỉ XIX
  • Nội dung bài viết:  Nghệ thuật trữ tình ngoại đề qua 5 nhân vật trong tác phẩm Những người khốn khổ của Victor Hugo
  • Dung lượng bài viết: khoảng 2544 từ
  • Ảnh: có 5 ảnh
  • Đối tượng: Hướng đến những ai muốn tìm hiểu về nghệ thuật trữ tình ngoại đề của văn học lãng mạn Tây Âu thế kỉ XIX
  • Mục tiêu: Đối tượng có cái nhìn sâu hơn về nghệ thuật của nền văn học lãng mạn Tây Âu
310 views